Umowa o dzieło czy o świadczenie usług? Prawnik wyjaśnia różnice

W praktyce zawodowej często spotykam się z pytaniem, czy określona umowa powinna zostać uznana za umowę o dzieło, czy o świadczenie usług? Odpowiedź ma bezpośredni wpływ na obowiązek odprowadzania składek ZUS wobec osób nie prowadzących działalności gospodarczej. W szczególności dotyczy to branż kreatywnych, edukacyjnych czy medialnych, gdzie zakres zadań może być niejednoznaczny.

Umowa o dzieło czy o świadczenie usług?

Zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem Sądu Najwyższego, podstawą rozróżnienia umowy o dzieło i umowy o świadczenie usług jest natura zobowiązania. Jak wyjaśnił SN w postanowieniu z 27 stycznia 2022 r. (II USK 405/21), „umowa o dzieło to umowa o pewien określony rezultat pracy i umiejętności ludzkich (art. 627 k.c.)”. Dzieło musi być skonkretyzowane, przewidywalne i podlegające sprawdzeniu.

Z kolei umowa o świadczenie usług nie prowadzi do wytworzenia dzieła, lecz zobowiązuje do wykonywania określonych czynności z należytą starannością (art. 750 k.c.).

Nie wystarczy nazwa umowy ani wola stron

Wielokrotnie orzekano, że nazwa umowy nie przesądza o jej charakterze prawnym. W postanowieniu z 6 kwietnia 2022 r. (I USK 394/21) Sąd Najwyższy przypomniał, że „strony nie mogą nazwać umową o dzieło zobowiązania, którego przedmiotem nie jest dzieło w rozumieniu art. 627 k.c.”. Wola stron, choć ważna, nie może zmieniać treści ustawy (art. 58 § 1 k.c.).

Dlatego tak istotne jest to, co rzeczywiście wynika z realizacji umowy. Jeśli mamy do czynienia z powtarzalnymi czynnościami, których efekt nie jest indywidualnie określonym rezultatem, to nie możemy mówić o dziele. Taka sytuacja zachodzi np. przy cyklicznych wykładach, udzielaniu konsultacji czy prowadzeniu zajęć.

Rezultat, czynność, czy utwór? Różnice mają znaczenie

Często pojawia się pytanie, czy każdy rezultat to dzieło. W Wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 10 kwietnia 2018 r., III AUa 879/17 sąd podkreślił, że „Dzieło musi istnieć w postaci postrzegalnej, pozwalającej nie tylko odróżnić je od innych przedmiotów, ale również uchwycić istotę osiągniętego rezultatu”. Nie może być to sama czynność, nawet jeśli wymaga specjalistycznej wiedzy.

Odróżnienie dzieła od usługi staje się trudniejsze, gdy rezultat jest niematerialny. Jednak nawet wtedy powinien on być indywidualny, mierzalny i przewidywalny. Jeśli nie da się go sprawdzić pod kątem istnienia wad, to nie mówimy o dziele.

Artystyczne wykonanie a dzieło – gdzie leży granica?

Pojawia się również problem powiązania między dziełem a utworem czy artystycznym wykonaniem. W rozważaniach SN i NSA wyraźnie wskazano wielokrotnie, że nawet jeśli rezultat umowy ma cechy utworu, nie oznacza to automatycznie, że mamy do czynienia z dziełem w rozumieniu art. 627 k.c.

Utwór może być efektem umowy o dzieło, ale równie dobrze może powstać w ramach stosunku pracy lub zlecenia. Nie można zatem utożsamiać pojęcia dzieła z utworem lub artystycznym wykonaniem.

Jak uniknąć błędnej kwalifikacji prawnej umowy?

Z punktu widzenia praktyki najważniejsze jest:

• ustalenie, czy rezultat umowy jest konkretny, indywidualny i mierzalny;
• ocena, czy rezultat można poddać sprawdzianowi wad fizycznych;
• analiza, czy wynagrodzenie zależy od wykonania dzieła, czy od samego działania;
• uwzględnienie sposobu wykonywania umowy, nie tylko jej zapisów formalnych.

W razie wątpliwości zawsze warto skonsultować się z prawnikiem. Pozwoli to uniknąć niepotrzebnych kosztów związanych z zakwestionowaniem umowy przez ZUS.

Zapraszam do kontaktu, jeśli potrzebna jest analiza konkretnego przypadku lub wsparcie przy przygotowaniu bezpiecznych wzorów umów.